Yếu tố nguy cơ: cái nào thay đổi được, cái nào không

Biết yếu tố nguy cơ của mình giúp hai việc: biết có cần tầm soát không, và biết nên tập trung vào đâu.

Yếu tố không thay đổi được

Tiền sử gia đình

• Có cha mẹ, anh chị em ruột mắc bệnh làm tăng nguy cơ đáng kể.
• Nhưng không quyết định — nhiều người có tiền sử gia đình mà không mắc.
• Biết điều này là lý do để tầm soát sớm, không phải lý do để buông xuôi.

Tuổi

• Nguy cơ tăng theo tuổi.
• Nhưng bệnh ngày càng gặp ở người trẻ hơn trước.

Tiền sử bản thân

• Từng bị đái tháo đường thai kỳ.
• Từng sinh con rất to.
• Đã được chẩn đoán tiền tiểu đường.
• Hội chứng buồng trứng đa nang.

Yếu tố khác

• Một số nhóm dân cư có nguy cơ cao hơn.
• Cân nặng lúc sinh rất thấp hoặc rất cao.

Yếu tố thay đổi được

Đây là nơi nên tập trung sức lực.

Cân nặng và vòng bụng

• Thừa cân, đặc biệt mỡ vùng bụng, là yếu tố nguy cơ lớn.
• Vòng bụng có khi quan trọng hơn cân nặng — người cân không cao nhưng mỡ bụng nhiều vẫn có nguy cơ.
• Giảm một phần cân nặng đã có ý nghĩa.

Mức vận động

• Ít vận động làm tăng nguy cơ độc lập với cân nặng.
• Ngồi liên tục nhiều giờ cũng là yếu tố riêng.
• Cơ nhiều giúp xử lý đường tốt hơn.

Cách ăn uống

• Nhiều đồ uống có đường.
• Nhiều thực phẩm chế biến sẵn.
• Ít rau xanh, ít chất xơ.
• Ăn nhiều thịt chế biến sẵn.

Giấc ngủ

• Ngủ quá ít hoặc ngủ không chất lượng.
• Rối loạn hô hấp khi ngủ — ngáy to, ngừng thở lúc ngủ.
• Làm ca đêm kéo dài.

Thuốc lá và rượu bia

• Hút thuốc làm tăng nguy cơ và tăng biến chứng.
• Rượu bia nhiều ảnh hưởng gan, cân nặng, đường huyết.

Huyết áp và mỡ máu

• Thường đi cùng nhau với rối loạn đường huyết.
• Kiểm soát tốt huyết áp và mỡ máu giảm nguy cơ biến chứng chung.

Căng thẳng kéo dài

Ảnh hưởng gián tiếp qua giấc ngủ, ăn uống và vận động.

Cách tự đếm yếu tố nguy cơ của mình

Lấy giấy ghi ra, đánh dấu cái nào đúng với mình:

• Có người thân ruột thịt mắc đái tháo đường.
• Thừa cân hoặc vòng bụng lớn.
• Ít vận động, ngồi nhiều giờ mỗi ngày.
• Đang bị tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu.
• Từng bị đái tháo đường thai kỳ hoặc sinh con rất to.
• Ngáy to, hay buồn ngủ ban ngày.
• Hút thuốc.
• Tuổi cao hơn.

Đánh dấu từ hai ba mục trở lên thì nên hỏi bác sĩ về việc tầm soát — mang tờ giấy này đi khám luôn.

Một hiểu nhầm cần làm rõ

"Ăn nhiều đường mới bị tiểu đường"

Không đơn giản như vậy. Bệnh liên quan tới nhiều yếu tố — di truyền, cân nặng, mức vận động, cách ăn tổng thể. Ăn nhiều đồ ngọt là một phần, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.

"Người gầy không bị"

Người không thừa cân vẫn có thể mắc bệnh — đặc biệt khi có mỡ bụng, ít vận động hoặc tiền sử gia đình.

"Bị là do lỗi của mình"

Không nên đổ lỗi. Có nhiều yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát. Điều có ích là tập trung vào những gì làm được từ bây giờ.

Nên làm gì với thông tin này

• Đếm xem mình có bao nhiêu yếu tố nguy cơ.
• Có nhiều yếu tố thì hỏi bác sĩ về việc tầm soát.
• Tập trung vào những yếu tố thay đổi được.
• Không cần thay đổi hết cùng lúc — chọn một hai việc.
• Nói chuyện với người thân — nếu bạn có nguy cơ thì anh chị em cũng có.

Với người có tiền sử gia đình

• Nói với bác sĩ về điều này — có thể ảnh hưởng tới thời điểm bắt đầu tầm soát.
• Tầm soát sớm hơn và đều đặn hơn.
• Chú ý các dấu hiệu — khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân, mệt.
• Đầu tư vào lối sống từ sớm — hiệu quả nhất khi chưa có vấn đề gì.
• Nhắc người thân khác cùng đi kiểm tra.

Với phụ nữ từng bị tiểu đường thai kỳ

• Nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 về sau cao hơn.
• Cần tầm soát định kỳ lâu dài sau sinh — không chỉ một lần.
• Hỏi bác sĩ về lịch kiểm tra phù hợp.
• Duy trì lối sống lành mạnh có ý nghĩa lớn với nhóm này.
• Nói với bác sĩ nếu có kế hoạch mang thai lần sau.

Điều đáng nhớ

Ba ý:

1. Tiền sử gia đình làm tăng nguy cơ nhưng không quyết định — đó là lý do tầm soát sớm.
2. Người gầy vẫn có thể mắc bệnh — nhất là khi có mỡ bụng và ít vận động.
3. Phụ nữ từng bị tiểu đường thai kỳ cần tầm soát định kỳ lâu dài, không chỉ một lần sau sinh.

Câu hỏi thường gặp